İzlemişsinizdir, yeni bir müzik videosu dolaşıyor sosyal ağlarda. Ahura Ritim Topluluğu‘nun İzmir Karaburun ilçesi yakınlarındaki eski rum köyü Sazak’ın (Sazaki) yıkıntılarının etkileyici atmosferinde çektiği “Gafil gezme şaşkın” türküsü yorumu. Ardı ardına paylaşılan, altına yazılan yorumları okudukça, birçoğu için bilinmeyen, etkileyici -egzotik (?)- görüntüsüyle merak edilen, sorulan, alınan cevaplarla birlikte yeniden paylaşılan, şu ana kadar yaklaşık 60 bin kez görüntülenmiş bir video. (Sağolsun, bir grup üyesinin, “Sazak köyünü araştırırken sizin hazırlamış olduğunuz “Sazak’ın Dikenleri” isimli performansınızı izledim. Biz de geçtiğimiz Mayıs ayında Ahura Ritim Topluluğu ile Sazak köyünde bir klip çekimi yaptık, ilginizi çekeceğini düşündüm. Saygılar” diyerek bana ayrıca haber vermek inceliğinde bulunduğu…)
Videonun tanıtımında köy şöyle tanıtılıyor: “…20. yy’da terk-i diyar edilen halkın[ın] hüzünlü tarihi ve esintileriyle Sazak Köyü…” Sazak köyü halkının, isteği dışında diyarını terk ettiğini vurguluyor sanırım o “edilen” kelimesi. Doğru. Peki nasıl?
İnternette kısa bir aramada varacağınız, bu köye dair soranlara, bildiğini sanıp, “bilip” ya da “öğrenip” de cevap verenlerin cümlelerinde de yeraldığı gibi şu türden sonuçlar:
Videoda babalarından, dedelerinden duyduklarını anlatan yerli halk, genellikle eskiden nasıl türk ve rumların aynı köylerde barış içinde yaşadığını vurguluyor ama o rumların nasıl terk-i diyar ettiğini anlatmamayı seçiyor. Cumhuriyet yıllarında nasıl rum kiliselerinin yıkılarak yerlerine okul yapıldığını ya da onların taşlarıyla hükümet binası inşa edildiğini anlatıyor ve buna dair “zamanında yapılan en büyük yanlış” diyorlar. Yine videoda konuşulan o zamanki Karaburun Belediye Başkanı -ve ilkgençlik arkadaşım- Parlak (Boynak) köyleri rumlarının “1922 yılındaki mübadeleyle beraber Türkiye’den gitmek zorunda kaldığını” belirtiyor.
(Video, ayrıca, Karaburun Kent Konseyi‘nin blog sitesinde de yeralıyor. Aynı blogda, “Yaylaköy ile eski Sazak köyü çevresi” tahribatlar örnek gösterilerek bölgede yoğunlukla sürdürülmek istenen RES projelerine karşı çeşitli başvurular, etkinlikler, protestolar yapıldığını öğreniyoruz. Bu RES konusundan aşağıdaki alıntıda da bahsedilecek.)
“… Karaburun’un belediye kayıtlarında bugün kayıtlı olan 13 köyünden biri değil bu büyük harabe köy. 19. yüzyılın sonu, 20. yüzyılın başında kayıtlı olan 33 köyden biri olsa gerek…”
“… 19. yüzyıl kayıtlarında yarımadanın nüfusunun hemen hemen yarısının Türk, yarısının da Rum olduğu anlaşılıyor. Ancak mübadele, bölge nüfusunda değişikliğe yol açarken [abç], kaynaklarda Gayrimüslim köyü olarak geçen Sazak’ın da ölü bir yerleşim haline gelmesine yol açıyor…”
“…Bölgede hızla yayılan rüzgar tribünlerinin yaydığı titreşimle kendini zor ayakta tutan bu kültür mirası ayrıca, ‘yeniden yaparak turizme açma’ anlayışının hakim olduğu restorasyon uygulamalarının da tehdidiyle karşı karşıya. Dolayısıyla Sazak Köyü, belki de çok yakın bir zamanda bu yazıda anlatılandan çok farklı bir şekilde çıkacak karşımıza. İşte bu yüzdendir ki bölgede yapılan akademik çalışmalar artmalı ve doğasıyla, kültürüyle, terk edilmiş köyleriyle Karaburun’a sahip çıkılmalıdır…”
En son olarak da, Habertürk’ün ve Sabah’ın haberlerine göre, 2018’in Eylül ayında köyün koruma altına alınmasını isteyen bir açıklama yapan Karaburun Kent Konseyi Başkanı Goncagül Karaağaç Ekici: “İzmir’in Karaburun ilçesine bağlı Sazak köyünde yaşayan Rumlar, 1923 yılında Türkiye ile Yunanistan arasında imzalanan mübadele anlaşmasıyla bölgeden ayrılıp, Sakız Adası’na yerleşti. Köy, Rumların buradan ayrılmasıyla boş kaldı…” demiş.
Aslında, gerçek başka. Sazak(i) ve çevresindeki köylerin rum sakinleri, 1922, 1923 ya da 1924 yılındaki bir mübadeleyle terk-i diyar etmediler. (Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübâdelesi‘nin asıl tarihi tabii ki 1923.) Benim 2009’da yaptığım “Sazak’ın Dikenleri” sanat performansımın 2010’da yayınlanan videosunda da belirtildiği üzere:
Zamanında bağlarında lezzetli şaraplar ve pekmezler üretmek için rizaki üzümleri yetiştiren bu köyün ve çevre köylerin Rum sakinleri, aslında en az geride kalanlar kadar bu toprakların sahibi olsalar da, İzmir’i işgal eden Yunan ordusuyla bir sayıldılar, Karaburun koylarından denize dökülüp, öldürülüp, sürüldüler; arkalarından köyleri talan edildi…”
…ben, yaklaşık 250 afişle donattığım Karaburun ilçesi ve yakınlarına, ona daha uzak, Sazak’a daha yakın köyleri de eklemiş, Parlak köyü, Badembükü’nde köylülerle buluşmuş, bir sonraki gün yapacağım performansımla ilgili onları bilgilendirmiş ve anlattıklarını dinlemiştim. Özellikle, 1925 doğumlu, Parlak köylü Softa Mustafa’nın kaygılarını dile getirişi, anlattıkları, annesinden dinlediği ya da şahsen yaşadığı öyküler unutulacak gibi değildi:
”Peki ne olacak onlar yeniden gelince? Topraklarını geri isterlerse? İstemiyorlar mı? O zaman tamam… Dostluk iyi bir şey…”
”Anneannem, Sazak’taki on türk evinden birinde yaşardı. Orada onların camileri de vardı. Evlerin tümü köyün güney cephesinde sırayla yeralır. Caminin çeperleri yuvarlaktır, bulursun dikkat edersen…”
“Aslında gavurların gitmesini türkler istemiyordu ama savaştan iki yıl önce onlar sık sık Sakız’a gidip gelmeye ve döndüklerinde de türklere kötü davranmaya başladılar.”
“Annem anlatırdı, Denizgiren’deki jandarma karakolu gavur karakoluymuş ama komutanı çok adaletliymiş. Gavurlar, bir türk ailenin koyununu çocuklarının elinden zorla çalmış. Karakol komutanı tüm köylüleri huzuruna çağırıp çocuğa sormuş ’hangisi?’ diye. Çocuk çalanları gösterince de önce bir temiz dövmüşler hırsızları, sonra bir koyunlarını aileye verip, üzerine de değerince para ödettirmişler.”
“Kaçabilen gavur kaçabilmiş Sazak’tan ve diğer köylerden. Yine de ordu peşine düşüp denize varmadan ya da denizde yakaladıklarını öldürmüş. Şu koylarda, Denizgiren’de… Kaçan Sakız’a kaçmış.”
“Sazak’ta 20, bizim Parlak köyünde 20 gavur kalmış. Gençmiş komutanı bizim ordunun. Yollamış askerleri Sazak’a, toplatmış hepsini, getirtmiş köye… Arkada kuyular vardır bizim köyde. Yanyana… Onların başında, kimini öldürüp atmışlar kuyulara, kimisi de kendi atlamış. Taşla kapatmışlar üzerlerini.”
Evet bu kadar zor!
Ne bileyim!
Ama Sazak(i) halkı köyünü mübadeleyle terketmedi. Vallahi de, billahi de!:
Benim bir düşüm var…
Bir gün, resmi tarihin tüm yalanlarına rağmen İzmir yangını gerçeğiyle yüzleşebilen bir olgunluğa geldiğinde İzmir kentinin seçilmiş temsilcileri bir bildiri yayınlar:
“Biz, İzmir kentinin seçilmiş temsilcileri, 1922 yılının Eylül ayında kentimizde yaşanan büyük yangının, o yangın nedeniyle ölen, yaralanan ya da kentimizden göçetmek zorunda kalan hıristiyan kökenli İzmirliler ile ortak bir trajedimiz olduğunu çok geç de olsa kabul eder ve tüm kurbanlarından, kim olurlarsa olsun artık yargılayamayacağımız suçluları adına hiç yüksünmeden özür dileriz.
Gerçekleşmesi artık olanaksız da olsa, o talihsiz yangının hiç yaşanmadığı, hiçbir hıristiyan kökenli sakininin terketmek zorunda kalmadığı , o güne kadar süren çok kültürlü zenginliğini bugüne kadar da taşıyacak olan bir İzmir’in, en azından düşünü sizlerle samimiyetle paylaştığımızın ve ortak tarihimizin ve kültürümüzün, önyargısızca araştırılıp, tartışılıp, paylaşılacağı her türlü girişime içtenlikle isteğimiz, katkımız ve çabamızın olacağının bilinmesini çok isteriz.
Bizi hala birleştiren aramızdaki bu denizin barış ve dostluk denizi olması dileğiyle, başta Pire ve Selanik kentleri olmak üzere, Ulusal Kurtuluş Savaşımız boyunca ve ardından zorunlu ya da anlaşmalı göçlerle kendi evini, toprağını, komşularını, köy ve kasabalarını ve nihayetinde kentini kaybeden tüm eski İzmirlilerin yerleştiği her Yunanistan kenti, kasabası ve köyünü kardeşimiz kabul ederiz.”
Gerçekleşmesi ne denli zor, yazılabilmesi bile ne kadar gecikmiş ve birçok İzmirli ve Türkiyeli gözünde ne kadar korkulası, saldırılası bir düş değil mi?!
Dedim ya bir düş!
hakan akçura 